Warsaw changed their name to Joy Division to avoid conflict with the band Warsaw Pakt. Coincidentally, the name change also served to mark the break between Joy Division’s punk phase and their later, better-known postpunk era.
Although Warsaw’s output has its fans and diehard evangelists to this day, it’s the Joy Division material that garnered their breakthrough popularity. But other bands have had the opposite problem: They are known for their punk material, but their respective postpunk phases remain neglected, or are seen as a kind of embarrassing deviation from punk purity, to be brushed under the rug. Rare are bands like Wire or Siouxsie and the Banshees, bands whose punk and postpunk material is accorded equal acclaim. (Which is also not to say those bands’ catalogs aren’t nonetheless uneven, either.)
Here are five bands whose postpunk material merits reexamination. Audiophiles will be familiar with some of the releases. However, the material warrants broader exposure, regardless.
Yes, the same Middle Class from Southern California that pioneered the genre of hardcore punk. (And let’s not rehash the endless and ultimately unproductive debates over who invented that.) Middle Class’s 1978 Out of Vogue EP was impossibly fast, featuring rapid-fire auctioneer-style vocals courtesy of Jeff Atta. As the online Agony Shorthand zine remarks, “Middle Class were truly more of an ‘artpunk”’ band, even from the first record, than many of the groups [they] automatically got lumped in with.” Guitarist Mike Atta agrees: “[W]hen the definition of punk narrowed, bands like Pop Group, Gang of Four, and Joy Division would have an obvious effect on us.”
And so we have the 1982 Homeland LP, sadly Middle Class’s only full-length. The album art hints at a more nuanced and somber approach. It looks like it could have come out on Factory Records. From the get-go, the slower tempos and more intricated bass lines – which sometimes recall Peter Hook, but which at other times delved into the punk-funk of The Pop Group – catch one’s attention. Had the LP come out on the 4AD label, on the other side of the Atlantic, the very same material would be instantly recognized as classic. But as it stands, Homeland was an odd duck of an album coming out of the Orange County hardcore milieu, so it was almost instantly ignored. The material feels more British than Californian in its sensibility, except for perhaps the track “Restless Young Men,” which has a Urinals/100 Flowers vibe. “Out of My Hands” is as good a postpunk song as one can find from an American band in the early 1980s.
Middle Class’s rare Blueprint for Joy discography CD has all the band’s hardcore material and later postpunk stuff on one disc.
Like Middle Class, Boston’s Proletariat are primarily remembered for their earlier, angry punk material. Their lyrics and song titles were always great, showing a lefty agitprop bent: “Religion is the Opium of the Masses,” “Voodoo Economics,” “Marketplace,” and others. Early on, The Proletariat played raw, fast punk in the vein of their heroes in the Sex Pistols. In the book American Hardcore, Stephen Blush wrote, “The Proletariat played vicious hardcore fused with a jagged Gang of Four/Killing Joke edge. Frontman Richard Brown wrote poetically oblique lyrics with a distinct Marxist bent – part Burroughs, part Mao. Soma Holiday, their ’83 LP, was way ahead of its time.”
But it’s the 1985 Indifference LP I want to highlight here. To my mind it’s every bit as good as Soma Holiday, yet still sorely overlooked. A mature mix of smart songwriting and deft, accomplished instrumentation, the album hints at the early “positive punk” of UK bands like Sex Gang Children or Furyo. The influence of bands like The Dils, the Mekons, and fellow Bostonite postpunkers Mission of Burma also courses strongly through the LP’s veins. Indifference is ultimately a strange kind of kindred soul to Middle Class’s Homeland; there is even a song called “Homeland.” To my mind, Indifference is every bit as good as the strongest stuff released on 4AD or Rough Trade at the time. Like Middle Class’ Homeland LP, it seems an accident of geography (i.e. the band is from Boston, not London) that has resulted in the record languishing in obscurity.
When Crisis had their own personal Joy Division epiphany, they ultimately became Death in June. When the rowdy Oi! band The Blitz went through the same thing, they abruptly changed musical course and released Second Empire Justice, alienating their skinhead fanbase almost overnight. Like Joy Division, New Order, and Death in June, Blitz’s name had sketchy political connotations; Nietzschean song titles like “New Age” didn’t help. In fact, it was “New Age” and especially its promo video, which exaggerated things just a little bit by stating the band were from Manchester (really, they were from nearby New Mills) – that signaled the sea change in the band’s sound. Suddenly the Blitz were dressed in all black dress shirts, and it sounded like Bernard Sumner was guesting on guitar. Oi! seer Gary Bushell had claimed Blitz’s 1982 Voice of a Generation LP was like The Clash’s debut album “in terms of feel, suss and relevance.” Comparisons like this came to aquick halt after Second Empire Justice came out.
Interestingly, Second Empire Justice was disowned by the band after they decided to return to their Oi! roots, and for a long time many people thought the Blitz of Second Empire Justice must have been a different band than the Blitz of “Never Surrender“. There is a chilly, nostalgic, very European vibe to Second Empire Justice, and there’s no doubt it belongs on the shelf next to Joy Division’s Closer, Positive Noise’s Heart of Darkness LP, and early Danse Society, not by Last Resort or The Partisans. Interestingly, Blitz’s 1989 Killing Dream LP also betrays a Sisters of Mercy/gothic rock influence. Underappreciated is the creeping Stranglers influence present even early on in such tracks as “Fatigue.”
Like the American band Middle Class, Poland’s Siekiera earned their stripes in the trenches of hardcore punk. And also like Middle Class, Siekiera’s only full-length album is a surprisingly somber postpunk affair that sounds light years removed from the band’s lightning fast punk origins. Whereas Middle Class had a very palpable Gang of Four/Rough Trade influence in its music, Siekiera’s direction was full-on Killing Joke worship.
Footage from the legendary, dusty Jarocin ’84 punk fest in Poland (parts of which can be seen on Youtube, presents a Road Warrior-looking band that sounds something like a cross between The Exploited and Abrasive Wheels. In other words, UK82 all the way. But the Nowa Aleksandria LP throws listeners a complete curveball, and, as with Blitz’s change of tune in 1983, punk fans were initially none too happy about the gothy directions the band decided to take. A different demographic ultimately discovered the dark, arty, almost coldwave-esque Polish LP and so it did achieve cult status over the years. Now that more recent Polish punk acts like Post-Regiment, Tragedia, and PESD have championed Siekiera’s lone LP, it’s been taken back in among the punk crowd – or at least accorded a kind of final and proper respect.
The story by now probably seems familiar: A band with punk roots grows bored with three chord thrash, develops broader ambitions as well as better musical skills, and decides to chart a new and darker course. Germany’s Fleihende Sturme (“Fleeing Storms”) essentially began as the deutschpunk outfit Chaos Z. Even by the end of Chaos Z’s run, however, it was apparent the mood was changing; their intriguing, almost surf-like song “Einsam” was even included on the seminal Godfathers of German Gothic compilation.
Along with EA80, Fliehende Sturm are considered the founders of a dark German style of postpunk called depro-punk, short for “depressive punk.” A regional music style like Spain’s siniestro, or California deathrock, German depro-punk is traditionally guitar-driven, mid-tempo, but with an emphasis on minor notes and disaffected, melancholy vocals. It’s punkier sounding than what “postpunk” came to signify musically in the UK; nonetheless, there is a serious and gloomy cast to most music in the genre that gives songs a gothy feel. The closest musical comparisons would be with bands like Les Thugs from France, or
And that is pretty much how Fliehend Sturme sounds, even to this day. They’re considered such a fixture in the German punk scene that their newest LP, 2011’s Warten auf Raketen, came and went without much notice, even though it’s a solid addition to their catalog. Like the Ramones or Motorhead, their style has remained remarkably consistent over the decades. According to this critic, this means Fliehende Sturm are either “reliable” or “monotonous” – but I think it’s clearly the former. And it’s incredible the band are still operating at all at this point in time, with virtually no compromise in their sound or integrity.
The guys were a local punk band I grew up with In Lincoln, Nebraska In the late 80's Great band and some great times. Their 2 demo tapes are much better than the lp imho.
Here's the story, I lived with Dan, the guitar player when they were recording this. Dan had this idea for road kill on the cover, so we went out looking for some nice, plump, juicy carcass. We finally found this rabbit, but it was too intact for Dan's taste, so I rolled over it again to create the yummy entrails and voila!
The pig fetuses from the back are from the bass player's biology lab.
Hey Chris. We may have met way back in the day in Lincoln. I lived in the "beach house" when they practiced in the basement. I still have their first two tapes (and yelled some background vocals with some other house-mates). I break out the LP from time to time. Just thought I'd say hey since I just stumbled upon your post from years ago. Take care. Bob.
Do you have mp3s of the demo tapes? I used to have a cassette of one a very long time ago, but a tape head ate it. It would make my century to get a digital copy of that stuff. Please contact me and we can work something out.
AWorld Divided Tapes is exactly what DIY punk is all about. The label focuses on underground bands from the Mediterranean punk scenes and is 100% non-profit.
To keep costs at a minimal, tapes are the primary format. Owner Ghassenne is dedicated to the scene and giving it a bigger platform for the rest of the world to hear.
If you aren’t familiar with punk from this side of the world, there is no better place to start than with A World Divided Tapes.
You describe A World Divided Tapes as “A collaborative, non-profit label that promotes Mediterranean and international punk.” Why did you decide to start a label focusing on the Mediterranean area? What is your background in the punk scenes?
The Mediterranean region is important in terms of mix of cultures and of peoples—it has been that way for thousands of years and it continues to be so.
I’m from Tunisia and wanted to create a label that focuses on bringing all of these cultures together through punk, especially in the Southern Mediterranean where there is a huge potential. Although I listen to a very wide spectrum of genres, punk has always been the constant throughout my life and has always been a driving force and an ideology, a way of life.
When did you start the label and what was the first release? What is it about cassettes that made you choose them as your primary form of media?
I started the label in December 2019—and at that time I was in contact with Demokhratia, hardcore punk band from Algeria—we agreed to reissue their first EP Bled El Petrol Takoul Lekhra, which became the first release on A World Divided.
I chose cassettes as the primary distribution choice for many reasons—the first being the production and distribution costs are low, which makes it easier to make and to obtain. I also see cassettes as a great promotional tool, they fit in your pocket and you can bring them to shows, pass them along.
Tapes can never replace vinyl or digital but are super important, as they have brought back that physical dimension to music in a way, something which got quickly washed away by streaming and online music platforms. Also, being a child of the 80s the nostalgia was too difficult to ignore!
Many of the bands have a similar theme to their lyrics, which is political corruption. This makes sense considering some of the political strife these countries have faced for a long time. What role do you feel DIY punk has in the world of politics? Do you gravitate toward bands that are more socio-political than mainstream bands?
DIY punk empowers people and allows them to create, to think freely and to exchange ideas without the socio-economic or political restrictions a society can impose.
This is especially important south of the Mediterranean, where the reality of police states is still very present—in countries like Algeria or Egypt, being in a political punk band is extremely risky, compared to more liberal societies such as Tunisia or Lebanon.
Why is it important for you to have the label be a “non-profit”?
My goal with AWD was always to promote the bands and their music and to create a platform in which people can discover—personally, its a labor of love and exceeds by far the pursuit of financial gain, which is not only contrary to the punk philosophy, but also can de detrimental to the musicians and their support network as money corrupts and distorts!
Talk about some of your favorite releases you have released. Explain to our punk readers who might not know who these bands are, why you think they should know who they are.
Bands like Demokhratia, Mara’a Borkan, Detox, Caged Bastard, ZWM, Riot Stones—these bands are from areas where punk is not understood—they have struggled to have a following and sometimes lack the courage and means to expose to share their messages and their music abroad—I have to say that I am proud of helping all these bands!
How do you become aware of these bands and albums? Are these all bands you have been around and seen live? Are they bands friends have introduced you to?
TONS OF RESEARCH—but its varies greatly, a lot of them are friends, a lot of them I’ve just discovered through live events or through people.
Yes—some of these releases have been referred to the label—that’s the beauty of punk its a strong community and we all love to help each other!
What do you feel is the state of the independent music business right now? How do you think it will keep surviving after quarantine?
The quarantine has definitely had a serious toll on independent music. The bands who rely on tours and gigs to stay afloat and to keep their music alive, and their fans who are dying to see their next live shows aren’t having a great time. But I doubt that this will have a detrimental impact. We all know it’s temporary—plus its amazing to see all of the creative ways bands are expressing themselves right now despite the restrictions.
You release some new releases but you also re-issue some classics like Nuclear Mutants from Cyprus and Lebanon’s Detox. Is the process of re-issuing a DIY band difficult? Walk us through the process.
It can be challenging, yes—usually (99% of the time) but also bands are motivated to collaborate on a release and they love to see thei rmusic get distributed around the world. Communication is definitely key and its especially fun to goober the artwork and material before releasing it.
What is on the future horizon for A World Divided?
Releasing more amazing punk!
Is there anything you would like people to know about the label that we didn’t cover?
Bunt chłopaków z robotniczych rodzin był wściekłą niezgodą na ciężkie i jałowe życie wrocławskich mas pracujących. Punkowa wspólnota oferowała siłę, pozwalała wyobrazić sobie inny los, nienaznaczony tak mocno nudą, rutyną i eksploatacją. Wrocławski punk stwarzał więź opartą nie na kunszcie muzycznym czy ideałach, lecz na wspólnocie doświadczeń.
Krzyki
Wrocławska scena punk wywodzi się przede wszystkim z klasy robotniczej wrocławskiej dzielnicy Krzyki (zwrócił na to uwagę Jakub Michalak). Stamtąd wywodziło się gros członków pierwszych punkowych kapel, tam odbywały się próby i koncerty. Nastolatki pozostawiane przez pracujących rodziców na podwórkach – przestrzeni nie tyle publicznej, ile sąsiedzkiej, wspólnotowej – włóczyły się po okolicy z kluczem zawieszonym na szyi, wystawały na winklu, spotykały "pod batyskafem" przy Akademii Ekonomicznej albo przesiadywały w mieszkaniach kolegów, którzy dzięki kontaktom rodzinnym mieli dostęp do zagranicznych płyt.
W rejonie ulic Sudeckiej i Wiśniowej mieszkało wielu "załogantów", przyszłych muzyków Zwłok i Sedesu. Poerocks, pierwszy wrocławski zespół punkowy, zawiązał się w podstawówce przy ulicy Trwałej, a debiutował w 1978 roku w klubie Pod Jaworami – też na Krzykach. W pobliskim Parku Południowym odbywały się Muzyczne Starty – przeglądy młodych kapel, także punkowych. Axis mundi tego punkowego mikroświata była wieża ciśnień przy ulicy Sudeckiej, ulubione miejsce spotkań zbuntowanej młodzieży, w którym odbył się m.in. koncert alternatywnej grupy Kormorany. Właśnie na wieży ciśnień na początku lat 80. pojawił się napis "punk not dead", jedno z pierwszych punkowych graffiti.
Punk we Wrocławiu nie ograniczał się jednak do Krzyków. Miejscem koncertów, prób i giełd płytowych był Pałacyk, czyli Akademickie Centrum Kultury zlokalizowane w pałacu Schaffgotschów. Alternatywne imprezy odbywały się w studenckim klubie Index i w Wojewódzkim Domu Kultury, w późniejszych latach także w klubie Rura. Festiwal Nowa Fala na Odrze przeprowadzony został w 1981 roku w Klubie Greka. Wielu "załogantów" było uczniami IX Liceum Ogólnokształcącego. Punktem nawet ważniejszym od krzyckiej wieży ciśnień był tzw. Broadway przy Świdnickiej, zaraz za przejściem podziemnym, pod zegarem, obok baru Barbara, który kilka lat później zasłynął dzięki happeningom Pomarańczowej Alternatywy. Broadway, wcześniej okupowany przez hipisów, był miejscem spotkań, rozmów, wygłupów punków z różnych dzielnic.
Sznyt
Bycie punkiem – początkowo, w latach 1977–1978 – opierało się głównie na wyglądzie. Pierwszym punkom łatwiej niż zdobyć zachodnie płyty było trafić na zdjęcia i artykuły w prasie, na podstawie których kreowali własny styl: zakładali ciężkie, robocze buty, agrafkami spinali szerokie spodnie, flamastrami i farbami mazali koszule, stroszyli i malowali włosy, a metalowych łańcuchów używali zamiast pasków. Przedmiotem pożądania była czarna skórzana kurtka. Nie każdy orientował się, jak brzmiał punk. Płyty Sex Pistols, The Damned, UK Subs czy Wire posiadali nieliczni. "Nie wiedzieliśmy, jak to się gra, ale wiedzieliśmy, że to jest groźne i skandaliczne" – opowiadał o pierwszych próbach grania punk rocka Waldemar "Ace" Mleczko, lider Poerocks. Piosenki Poerocks były nadal dość hardrockowe.
Z tekstami bywało jeszcze gorzej, bo mało kto znał wtedy język angielski. Sheck‘80, inny z pierwszych punkowych składów, grał covery Pistolsów czy Sham‘69, fonetycznie naśladując angielszczyznę. Cezary "Skuter" Kamienkow, basista Zwłok i autor większości słów piosenek tego zespołu prawdopodobnie jako pierwszy wyczuł i twórczo rozwinął punkową poetykę. To on napisał słynnego "Mesjasza": "Nie będę wisiał ukrzyżowany, pijak nie będzie ślinił mojej rany". Brzmienie z czasem też nabrało oryginalnych kształtów. Z Wrocławia blisko było do RFN, gdzie kupowało się oryginalne płyty, a i w Polsce z biegiem lat albumy stawały się coraz bardziej dostępne. Piosenki z audycji Radia Luksemburg zgrywano na magnetofony szpulowe i kasetowe.
Prowokacyjnie ubranych młodych ludzi regularnie spisywała milicja, wielokrotnie zatrzymywała ich na 48 godzin na komisariacie lub wywoziła za miasto i przepuszczała przez ścieżkę zdrowia. Napadali ich gitowcy, do starć dochodziło też z poppersami. Wreszcie same punkowe ekipy z różnych części miasta miały ze sobą na pieńku i nieraz kończyło się bójkami. Wrocławska pierwsza punkowa fala wyróżniała się na tle innych miast chuligańskim, ulicznym sznytem. Frustrację młodych uliczników z powodu marnych perspektyw, jakie oferował im świat, zwięźle ujmował punkowy hymn napisany przez Adama "Kucharza" Zalewskiego, lidera Sedesu: "Wszyscy pokutujemy za to, że żyjemy".
Bunt chłopaków – milieu było dość mizoginiczne i maczystowskie – z robotniczych rodzin był wściekłą niezgodą na ciężkie i jałowe życie wrocławskich mas pracujących. Punkowa wspólnota oferowała siłę, pozwalała wyobrazić sobie inny los, nienaznaczony tak mocno nudą, rutyną i eksploatacją. Wrocławski punk stwarzał więź opartą nie na kunszcie muzycznym czy ideałach, lecz na wspólnocie doświadczeń jednego środowiska. Klasowy – i jednocześnie płciowy – wymiar tej więzi ujawniała anegdota Jacka "Magilli" Kosińskiego, wokalisty Zwłok, który odszedł z zespołu, gdy koledzy wytknęli mu, że zaczął chodzić schludnie ubrany. "Miałem wtedy dziewczynę, taką z dobrego domu" – tłumaczył "Magilla". Wątek klasowy wprost podejmował Kamienkow: "Nienawidziłem mieszczaństwa i dalej go nienawidzę. Całej tej klasy średniej". Punk pozwalał wyrazić te napięcia klasowe.
Środowiska
Portret wrocławskiej sceny punkowej, związanej z Krzykami, o robotniczym pochodzeniu został przedstawiony w dokumencie "Za to, że żyjemy, czyli punk z Wrocka" w reżyserii Tomasza Nuzbana z 2014 roku. Z powodu skupienia na zespołach takich, jak Zwłoki i Sedes, Arkadiusz Marczyński, redaktor i wydawca "Anteny Krzyku" – jednego z najważniejszych punkowych zinów w Polsce – odmówił udzielenia wywiadu do filmu. Na stronie antologii "Anteny Krzyku" z lat 1986–1990 (nadal niewydanej) pod oświadczeniem w sprawie odcięcia się od obrazu Nuzbana znalazło się sporo epitetów świadczących o tym, co fani "Anteny" myśleli o punkach z Krzyków: "małoletni alkoholicy", "podmiejskie zbiry", "dzieci z patologicznych rodzin". Sam Marczyński, w 2014 roku, w rozmowie z Adamem Krukiem w "Dwutygodniku", polską scenę punkową nazywał siermiężną i przeciwstawiał jej społeczeństwo alternatywne funkcjonujące w San Francisco i Amsterdamie. Twierdził, że nie interesował go "bunt dla buntu i picie taniego wina, jak miało to miejsce w przypadku Sedesu".
Marczyński zaczął działać na scenie alternatywnej w latach 1981–1982, gdy wydał pierwszą gazetkę, noszącą tytuł "Specjalnie". Jej kontynuacją w latach 1984–1985 stanowił fanzin "Bez Alternatywy?", który wkrótce przeistoczył się w "Antenę Krzyku". Redaktor "Anteny" inspirował się amerykańskimi fanzinami typu "Flipside" i "Maximum Rocknroll", a także zinami niemieckimi, szybko nawiązując korespondencyjne kontakty z zachodnioeuropejskimi kapelami i wytwórniami. W pewnym momencie zin drukowany był w Holandii i stamtąd przewożony do Polski; Marczyński przez pewien czas mieszkał na skłotach w Amsterdamie i był zakolegowany z miejscowymi muzykami i aktywistami. Publikację zina traktował jako działalność polityczną.
Wyróżnikiem "Anteny" na tle innych zinów było poszerzenie zainteresowań o film, teatr, sztukę, politykę. Nie przypadkiem wrocławska scena drugiej połowy lat 80. nie podzielała popularnego w innych miastach beztroskiego dystansu do polityki, choć nie opowiadała się ani po stronie rządu, ani "Solidarności". Piosenki zespołów takich jak Natchniony Traktor, legenda hardcore’u w Polsce, niosły jawnie polityczny przekaz, antykomunistyczny, ale daleki od frazeologii opozycji politycznej. Awangardowy Wrocław końca PRL był niemal na bieżąco z zachodnimi trendami w muzycznym undergroundzie, z ambicjami stworzenia alternatywy nie tylko kulturalnej, lecz także społeczno-politycznej. W mieście koncertowali m.in. Laibach (1982), Misty in Roots (1983), D.O.A. (1985), Nico (1985), The Ex (1987), Swans (1987), a wreszcie NoMeansNo (1989). Choć tylko niektóre z tych koncertów były zasługą Marczyńskiego, to w dużej mierze on włączył Wrocław w międzynarodową sieć muzycznej alternatywy, sprowadzając zespoły, które w ciągu paru następnych lat zrobiły światową karierę, a także wydając ich kasety.
Podział na wywodzących się z klasy robotniczej punczurów o chuligańsko-zabawowym usposobieniu i dystansujących się od nich lewicujących wielbicieli nowych trendów w muzyce i sztuce undergroundowej nie był jedyną sprzecznością wrocławskiej sceny niezależnej. Podział ten zresztą nie był tak ostry, jak może się to retrospektywnie wydawać; środowisko było na tyle małe, by ścieżki z obu stron raz po raz się przecinały; "Skuter" ze Zwłok i Mariusz "Kajtek" Janiak z Sedesu współtworzyli w drugiej połowie lat 80. tak oryginalne zespoły jak – odpowiednio – Dziennik Telewizyjny i Mechaniczna Pomarańcza oraz Program 3 i Los Loveros; to właśnie one, obok Lecha Janerki i Kormoranów, stanowiły o awangardowości tej sceny.
Osobni
Paradoksalnie jednak najbardziej radykalne i nowatorskie treści wypłynęły nie z krzyckich podwórek ani z wizyt na zachodnich skłotach. Wniesione zostały przez trzech osobnych twórców, kompletnie różnych, lecz mniej lub bardziej związanych z kręgami studentów Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych (obecnej ASP), a zwłaszcza z artystyczną grupą Luxus: Krzysztofa "Kamana" Kłosowicza, Lecha Janerkę i Jacka "Pontona" Jankowskiego. Każdy z nich na swój wyjątkowy sposób podważał schematy artystyczne i polityczne, demaskował ideologie kultury dominującej, nie dając sprowadzić się do narożnika "kontrkulturystyki".
"Tworzenie jest wpisane w konflikt" – powiedział Kłosowicz w rozmowie z Pawłem Piotrowiczem. Ta dewiza znakomicie pasuje do biografii "Kamana", którą można określić parafrazą słów piosenki Miki Mousoleum,"zażartą walką o pokój". Kłosowicz to weteran; barwną postacią muzycznego Wrocławia był już w latach 70., gdy ton w undergroundzie nadawały jeszcze festiwal Jazz nad Odrą oraz psychodeliczne zespoły awangardy beatowej takie jak Nurt i Romuald i Roman. Psychodelia i eksperymenty jazz-rocka współtworzyły klimat, z którego "Kaman" jako artysta się wywodził, nim zafascynował się motywami orientalnymi w muzyce i zaangażował w działalność Towarzystwa Współpracy Polsko-Indyjskiej, a następnie, pod koniec lat 70. – poznał reggae. To było to: stosunkowo prosta muzyka, którą można było grać na przeciętnym sprzęcie i bez wirtuozerskich umiejętności, łagodna i rozkołysana, ale – jak u Lintona Kwesi Johnsona – z mocnym politycznym przesłaniem. W trakcie strajku studenckiego jesienią 1981 roku na PWSSP, podczas spontanicznych koncertów powstał pierwszy skład Miki Mousoleum: Krzysztof Kłosowicz, Artur Gołacki, Piotr Kłosowicz.
Pierwsze koncerty Miki Mousoleum to sensacja, a fama szybko wyszła poza Wrocław. Ale studia, praca, rodziny, dzieci sprawiły, że muzycy nie wyruszyli w trasę koncertową, która mogłaby otworzyć im drzwi do kariery. Zarejestrowany w studiu materiał ukazał się w nieoficjalnym obiegu i niewielkim nakładzie na kasecie "Wieczór Wrocławia". Pogodne, choć nieco szorstkie reggae przenikało się tam z chorałami gregoriańskimi, "Kaman" zaś konsekwentnie obśmiewał branżę muzyczną ("Biały murzyn"), deklarowane po obu stronach żelaznej kurtyny pokojowe zamiary ("Walka o pokój") i pomoc, jaką PRL pod rządami Wojciecha Jaruzelskiego oddała premier Margaret Thatcher w stłumieniu górniczych strajków ("Brytyjscy górnicy"). Z powodu braku szans na wybicie się z podziemia grupa rozpadła się w 1985 roku.
Rok później powstał Kaman & The Big Bit, zespół częściowo bazujący na materiale Miki, ale odchodzący od reggae w stronę jazzu. Tym razem Kłosowicz dobrał do współpracy doświadczonych muzyków: Irenę Jagiełkę i Janusza Rołta. W tym składzie nagrali piosenki wydane przez ruch Wolność i Pokój na kasecie "Białe Murzynostwo". Jednak i tym razem zespół nie przetrwał długo – do 1989 roku. Wskutek nonkonformizmu w połączeniu z niefortunnymi wydarzeniami, a wreszcie słabości do używek "Kaman" stał się "tylko" legendą kultury alternatywnej. Słynny plakat Zbigniewa Olchowika "Popieraj Kamana" świetnie oddaje status undergroundowego muzyka łączącego awangardowy etos z popularnymi formami i zaangażowaniem politycznym.
Błyskotliwą, choć krótkotrwałą karierę zrobił za to Klaus Mitffoch. Grupa ta, założona w 1979 roku, a więc w tym samym czasie, co pierwsze kapele punkowe, szybko wypracowała mroczny, nowofalowy styl, z którym świetnie łączyły się osobiste, a jednocześnie polityczne teksty piosenek autorstwa Lecha i Bożeny Janerków. Na przeglądzie młodych talentów zespół został wypatrzony przez Marka Proniewicza, który zaproponował muzykom wydanie singla, a potem płyty w Tonpressie. Przebój "Jezu jak się cieszę" z 1983 roku przyniósł Klausowi ogólnopolską popularność; niestety płyta pojawiła się w sprzedaży dopiero dwa lata później, gdy zespół już nie istniał. W drugiej połowie lat 80. Janerka rozwijał swój projekt solowy, podczas gdy reszta kapeli pod nieco zmienioną nazwą Klaus Mit Foch dotrwała do końca dekady, wydając po drodze następną płytę.
Klausowi, a później Janerce udało się pogodzić sukces fonograficzny z artystyczną niezależnością, zgrabność i melodyjność piosenek z intelektualnym wyrafinowaniem i niewesołym spojrzeniem na rzeczywistość. Janerka udowodnił, że można być twórcą jednocześnie popularnym i osobnym. "Historia podwodna" z 1986 roku ugruntowała jego obraz jako artysty niezależnego i podejrzliwego wobec wszystkich struktur władzy. Piosenek Janerki z tych lat nie da się sprowadzić do krytyki "komuny"; w końcu to "o faszyzmie łatwo nic nie mówić", zgodnie z utworem "Klus Mitroh". Twórca obawiał się raczej zuniformizowanego społeczeństwa, powszechnego konformizmu i kontroli niż autorytarnych rządów Jaruzelskiego.
Związki Janerki z młodą sztuką były luźniejsze niż Kłosowicza, chociaż plakaty i okładki płyt Klausa to rewelacyjne konstruktywistyczne projekty. Żywym ucieleśnieniem charakterystycznej dla wrocławskiej sceny symbiozy środowisk artystycznej bohemy i muzycznego podziemia był natomiast Jacek "Ponton" Jankowski. "Ponton" to współtwórca grupy Kormorany, przemianowanej na Kormorany RAJ, gdy wykrystalizował się najważniejszy skład formacji: Robert "Śledź" Śledziski, Artur "Goły" Gołacki, Marzena Gołacka, Piotr "Blusmen" Jankowski, Artur "Gaja" Krawczyk, Mirosław Koch i właśnie "Ponton".
Nuda i brak dostępu do profesjonalnego sprzętu nagłośnieniowego sprawiły, że muzykujący znajomi postanowili grać akustycznie, a zamiast wzmacniaczy wykorzystywać akustykę lochów, kaplic, studni i innych zapomnianych i trudno dostępnych miejsc. Miejskie włóczęgi, eksplorowanie ruin i obiektów poprzemysłowych płynnie przechodziły w spontaniczne koncerty, gdy okazywało się, że np. wnętrze starej wieży ciśnień działa jak wielkie pudło rezonansowe. Zakradanie się do grożących zawaleniem budowli bywało ryzykowne. Dodatkowo sam zespół prowokował niebezpieczne sytuacje lub atakował swoich słuchaczy, chociażby rozpylając gaz, na co uwięziona w mroku publiczność reagowała panicznymi próbami ucieczki. Jankowski twierdził, że te działania to odreagowanie opresji, co zbliżało jego aktywność do projektów Totartu albo Zbigniewa Libery. Oprócz występów o charakterze bliższym psychologicznego eksperymentu niż koncertu, Kormorany grały wielokrotnie w niszowych galeriach oraz w przestrzeni publicznej: na Dworcu Głównym albo na Świdnickiej, podczas happeningu Pomarańczowej Alternatywy. Te wydarzenia przybierały formę muzyczno-teatralnego performansu.
Z początkiem lat 90. Kormorany ewoluowały w stronę muzyki ilustracyjnej, towarzyszącej filmom i spektaklom teatralnym. "Ponton", któremu bliższe były akcje ekstremalne niż precyzyjne opanowanie kompozycji, wyleciał wtedy z zespołu. Wcześniej dał się poznać jako twórca graffiti, uczestnik Pomarańczowej Alternatywy i członek Luxusu. Pomarańczowa Alternatywa, poprzedzający ją Ruch Nowej Kultury i Luxus to trzon rewolucji wyobraźni, która dokonała się we Wrocławiu na początku lat 80. i wywarła kolosalny wpływ na niezależną scenę muzyczną.
Ruch Nowej Kultury był oficjalną organizacją studencką, lecz w odróżnieniu od prorządowego SZSP i opozycyjnego NZS opierał się na ideach hipisowskich, neoanarchistycznych i goszystowskich. W ramach RNK Wiesław Cupała blokował kasowniki do biletów w tramwajach, by wrocławianie jeździli za darmo, Andrzej Dziewit zorganizował Wielkanocny Marsz Pokoju w 1981 roku, zaś "Major" Waldemar Fydrych ogłosił "Manifest Surrealizmu Socjalistycznego", inspirowaną pismami Andre Bretona apologię zabawy, miłości, fantazji, życia wolnego od trosk i cierpienia. Gdy w listopadzie 1981 roku wybuchł na polskich uczelniach strajk studencki, RNK przyłączył się do niego, wprowadzając atmosferę karnawału: żartów, koncertów, happeningów i wchodząc w konflikt z Uczelnianym Komitetem Strajkowym. Komitet próbował wyrzucić działaczy RNK z gmachów Uniwersytetu Wrocławskiego i cenzurować gazetkę "Pomarańczowa Alternatywa", której pomysłodawcą był Dziewit. W odpowiedzi RNK ujawniło w swoim czasopiśmie próby cenzury i głosiło ideę wolnego uniwersytetu.
Strajk w PWSSP zaowocował ciągiem koncertów, performansów, wystaw i instalacji. Grali tam Miki Mousoleum i Klaus Mitffoch, zespoły, które także później występowały razem. Rugowany z uniwersytetu RNK przyjęty został w szkole plastycznej z otwartymi ramionami. Jeśli "Manifest Surrealizmu Socjalistycznego" stanowił podstawę ideową znakomitej części wrocławskich środowisk alternatywnych, to więzi społeczne zacieśniło doświadczenie paru tygodni okupacji uczelni, spania na korytarzach, intensywnego życia towarzyskiego, przeplatanego akcjami artystycznymi, zabawą, dyskusjami o polityce i praktykami samokształcenia. Na tym gruncie powstał Luxus.
Grupa łączyła poetykę nowej ekspresji z zamiłowaniem do ikon i symboli popkultury, ludycznym nastawieniem do życia, koncepcją rzeźby społecznej Josepha Beuysa i ostrą krytyką konserwatyzmu i nacjonalizmu. Swoim stylem bycia przypominała bardziej kapelę rockową niż starsze ugrupowania artystyczne. Zresztą współtworzyli ją czynni muzycy, m.in. Marek Puchała (Klaus Mitffoch), Jacek Jankowski (Kormorany), Artur Gołacki (Kormorany), a bliskim współpracownikiem i przyjacielem Luxusu był "Kaman”. Numer piąty magazynu "Luxus", wydawanego w kilkudziesięciu egzemplarzach, a wypełnionego głównie kolażami i szablonami, w całości dotyczył Miki Mousoleum. Warto podkreślić, że Luxus wyróżniał się także udziałem kobiet, które nie były "muzami" czy kochankami artystów, lecz pełnoprawnymi artystkami. Początkowo skład grupy tworzyli studenci Konrada Jarodzkiego: Ewa Ciepielewska, Artur Gołacki, Piotr Gusta, Bożena Grzyb i Paweł Jarodzki, później w jej orbicie znaleźli się także Jerzy Kosałka, Marek Czechowski, Jacek Jankowski, Stanisław Sielicki, Szymon Lubiński i Malgorzata Plata.
Po katastrofie elektrowni w Czarnobylu w 1986 roku "Major" wraz z Piotrem Gustą namalowali antyatomowe plakaty, parodiujące język propagandy. W tym samym roku Fydrych zaczął organizować uliczne happeningi, wokół których wkrótce powstał masowy ruch Pomarańczowej Alternatywy. Jednym ze współpracowników "Majora", autorem licznych plakatów i graffiti zapraszających na happeningi, był "Ponton". Widowiska, łączące elementy teatru guerrilla, koncertu, karnawałowego korowodu, maskarady i demonstracji, od 1987 do 1989 roku przyciągały tysiące uczestników poprzebieranych za krasnoludki, wodzów rewolucji, krasnoarmiejców i tajnych agentów. Gdy Fydrych wraz z Krzysztofem Albinem "reaktywowali" Polską Partię Robotniczą, na murach Wrocławia pojawiły się, ku oburzeniu działaczy "Solidarności", hasła "PPR walczy". Kampania wyborcza "Majora" w 1989 roku zmieniła okolice Rynku i Świdnickiej w przestrzeń permanentnej zabawy – Festiwalu Sztuki Obecnej, z udziałem czołowych przedstawicieli undergroundu z całej Polski.
Pomarańczowa Alternatywa i Luxus stanowiły wyraziste punkty konstelacji alternatywnego Wrocławia, ale nie mniej istotne były: prowadzona przez Alicję i Mariusza Jodków Galeria Entropia skoncentrowana na mail arcie i sztuce szablonu, Galeria Pojęcie Galerii Jest Nieodpowiednie, której nazwa szybko skrócona została do lakonicznego Galeria Nie-Galeria – założona przez Jacka Alexandra Sikorę i Elżbietę Dydę, znana z filozoficznych szablonów naściennych i artzina "Xuxem" – performerska grupa Połykacze Pereł z Odry pod wodzą Krzysztofa Skarbka oraz Międzynarodowy Festiwal Wizualnych Realizacji Okołomuzycznych WRO, zorganizowany w 1989 roku przez Violettę Kutlubasis-Krajewską i Piotra Krajewskiego przegląd sztuki nowych mediów. Zjawiska te zebrane i opisane zostały w ostatnich miesiącach na wystawie Czarna wiosna. Wokół wrocławskiej niezależnej sceny muzycznej lat 80. opracowanej przez Piotra Lisowskiego i Pawła Piotrowicza, a następnie w książce pod tym samym tytułem i redakcją Lisowskiego. A przecież o alternatywnym Wrocławiu nie sposób myśleć bez uwzględnienia Festiwalu Teatru Otwartego Bogusława Litwińca, Instytutu Laboratorium Jerzego Grotowskiego, teorii sztuki w epoce postartystycznej Jerzego Ludwińskiego, czy galerii Permafo.
Schyłek
Na przełomie lat 80. i 90., za sprawą zespołów takich jak Działon Punk i Stan Oskarżenia, po okresie dominacji nowej fali, hardcore’u i post punku, powróciło we Wrocławiu brzmienie prostego, "rdzennego" punku. Kręgi związane z tymi zespołami sformowały ekipę Punks Banditen Brigade, rodzaj punkowej samoobrony przed napaściami ze strony skinheadów. Niewiele później Tomasz "Mniamek" Stępień zaczął animować pierwsze na Dolnym Śląsku imprezy techno. Ale wrocławska scena niezależna była już w stanie zapaści, z której nigdy się nie podniosła. W czasach socjalizmu zbuntowani artyści mogli dość łatwo pomijać kwestie ekonomiczne, ponieważ pieniądz nie odgrywał kluczowej roli w życiu społeczno-kulturalnym. Wolnorynkowy kapitalizm pozbawił ich tego przywileju, nie oferując w zamian żadnego innego. Słoń z piosenki Klausa Mitffocha "Powinność kurdupelka" postawił na swoim.
Literatura:
"Czarna wiosna. Wokół wrocławskiej niezależnej sceny muzycznej lat 80.", red. Piotr Lisowski, Muzeum Współczesne, Wrocław 2017.
"Nie będę wisiał ukrzyżowany. Trzydzieści lat punk rocka na Dolnym Śląsku: ludzie, teksty, inspiracje, kapele", red. Jakub Michalak, Oficyna Wydawnicza "Atut", Wrocław 2007.
"Wrocławska Niezależna Scena Muzyczna 1979–1989", red. Paweł Piotrowicz, Stowarzyszenie Kulturalno-Artystyczne "Rita Baum", Wrocław 2015.
8 COMMENTS:
The pig fetuses from the back are from the bass player's biology lab.
Do you have mp3s of the demo tapes? I used to have a cassette of one a very long time ago, but a tape head ate it. It would make my century to get a digital copy of that stuff. Please contact me and we can work something out.